Ale nawet przy tak ważnym źródle, jak Notatki Żółkiewskiego, nastąpiła niemal taka sama przemiana, jak u Rukopa. Filareta. W jednym z ich spisów (należącym do Biblioteki Publicznej w Petersburgu, z Biblioteki Załuskich) pominięto nawet wiadomość Żółkiewskiego o wstępnym zeznaniu (tj. o gwałtownej śmierci Skopina), a jedynie wpisano: „zmarł na febrę0”. Stąd jasno wynika, że rękopis podlegał zmianom. W drugim wydaniu Notatek (St. Petersburg, 1871 zm.) Fly-
V. S. IKONNIKOV,
teraz stwierdza nawet, że lista z Petersburga. śliniaczek. rzeczywiście na jego liście znajdują się wykrzykniki, z pewnymi pominięciami i zmianami, o których sam mówi: „Bez wątpienia można stwierdzić, że te zmiany i pominięcia zostały przez Żółkiewskiego wprowadzone dla złagodzenia niektórych wyrażeń, które są dość ostre” (przedmowa UII). W tym wydaniu Muchanow podaje tłumaczenie cytowanego przez nas fragmentu w inny sposób, bliższy oryginałowi: „tymczasem, jeśli zaczniesz zadawać pytania, okazuje się, że zmarł na gorączkę” (wyd. 2, 38) 1). Jednocześnie, zamieszczając szczegółowy wyciąg z Rękopisu Filareta, Muchanow oświadcza, że głównie ze względu na niekompletność tekstu wspomnianego fragmentu w Karamzinie wyraził wątpliwości co do gwałtownej śmierci Skopina, a cytując depeszę znanego nam francuskiego agenta z Moskwy (patrz rozdział 2), konkluduje nawet: „W dokumencie tym znajdujemy wiadomości cieszące się dużą popularnością, które książę Skopin-Szujski wykorzystał wówczas w Rosji, a także o powszechnej opinii miało to miejsce wówczas w Rosji w związku ze zbliżającym się wyniesieniem go na tron; ta ostatnia okoliczność jeszcze bardziej nas przekonuje, że jego śmierć była gwałtowna” (załącznik, s. 49-50, 58). Zatem pozostałe zastrzeżenia Muchanowa nie mają już miejsca.
Autor Dziennika kampanii Zygmunta III podaje: „Żona D. Szuiskego otruła go podczas chrztu, jak to jeszcze nie wiadomo, ale chorował przez dwa tygodnie i nie mógł wyzdrowieć” (584). Ta wiadomość została nagrana wcześniej niż inne i jest współczesna z samym wydarzeniem. Na uwagę zasługuje zgodność z wiadomościami o wydarzeniach, które towarzyszyły śmierci Skopina (chrzciny, udział żony D. Szujskiego, czas trwania choroby), które przyjmuje się za wiarygodne, a informacje te otrzymały w obozie królewskim od bojarów moskiewskich, przekazane Polakom w Mozhajsku i potwierdzone przez Śliznego, znanego nam już ze stosunków z Moskwą (578, 585-86).
Szwedzi byli także przekonani o gwałtownej śmierci Skopina2);
[fragment nieczytelny w skanie pierwodruku]
KOPIN-SZUISKY.
a z „Opowieści o Skopinie” wynika, że Delagardne, dowiedziawszy się o chorobie tego ostatniego, wysłał do niego szwedzkich lekarzy, których pomoc, ku ich powszechnemu żalowi, okazała się bezskuteczna (s. 383).
Oto wiadomość o śmierci Skopina.
Gerkman, który przebywał w Moskwie za Michaiła Fiodorowicza, podaje, że w tym czasie wśród ludu rozpowszechniły się pieśni o śmierci Skopina. Jedna z nich dotarła do nas w zbiorze pieśni nagranych dla kawalera z Oksfordu Richarda Jamesa, * który w latach 1618-20 pełnił funkcję księdza w ambasadzie angielskiej w Rosji. (Hamel, Brytyjczycy w Rosji w XVI - XVII wieku. 242-245). W tej pieśni ludowego smutku z powodu śmierci bohatera kontrastuje radość bojarów: płaczą nie tylko Moskale, ale także „wielcy Niemcy”, a książęta Mścisławski i Worotynski, śmiejąc się, mówią:
Sokół wzniósł się wysoko i zranił się w wilgotną ziemię.
Kolejna piosenka poświęcona jest katastrofie, która spotkała Skopina. Syn księcia Worotyńskiego został ochrzczony: ojcem chrzestnym był książę Skopin, „władca królestwa moskiewskiego”, a ojcem chrzestnym była żona D. Shuisky'ego. Przy obiedzie bojarowie przechwalali się częścią swojej siły, częścią bogactwa. Skopin, choć niezbyt pijany, przechwalał się, że oczyścił państwo moskiewskie. To obraziło bojarów i nalali mikstury do szklanki słodkiego miodu, który wiedząca o tym żona D. Shuisky'ego przyniosła Skopinowi. Znany jest dalszy wynik. Ale z tej pieśni dowiadujemy się także, że pieśniarze śpiewali na ucztach pochwały Skopina i jego wyczynów (zob. Izvest. Nauki akademickie w 2 częściach. t. I; Pieśni zebrane. Kirsha Danilov; por. Buslaeva, Essays on Literature. I, 519 - 525; Galakhova, Iet. Liter. I, 268; Polevoy, Ist. Liter. 209-210. Wariacje w Letopie, wyd. rosyjskie, Tichonrawow, IV, 23-27).
Obie pieśni trafnie przekazują więc pewne cechy historyczne i codzienne: stosunek Rosjan i cudzoziemców do Skopina, uczta u Worotyńskiego, pochwała na ucztach dla Skopina.