nie było to szczególnie przyjemne. Metropolita Ignacy Smola w październiku 1721 r. nowej nominacji nie przyjął. Do nilowskiej pustelni udałem się obiecując. Metropolita Sylvester Holmes, choć do Riazania przeniósł się w randze biskupa, gorzko skarżył się na swoje upokorzenie i tych, których uważał za winnych. W notatniku napisanym na podobieństwo opowieści o białym kapturze Sylwester napisał: „Fedos (tj. Teodozjusz Janowski), który właśnie ogłosił nowe Franczyszwo, skręcił z właściwej drogi i od tego apostaty wspomniany blask kościoła, poświęcony i zatwierdzony przez Ojców Świętych, tj. biały kaptur został obelżywie zrzucony (Teodozjusz z Owsjannikowem, szefem Świętego Synodu) i to starożytne wykonanie obrzędu, nadane przez Boga, zostało bezczelnie zniszczone, a oni nieustraszenie dopuszczali się innych brudnych sztuczek i na próżno zniszczyli kościół.* *). „Jaka to będzie przyjemność” – napisał także Sylwester – „jak będą awansować z generałów na pułkowników, z księży na diakonów, z oficerów na żołnierzy? Co więcej, bardzo gorzkie jest znoszenie niepotrzebnych obelg * 2).
Skoro dotychczasowych metropolitów zdegradowano ze stopni naukowych, tym bardziej godność metropolity znów nie została nikomu przyznana. Na początku 1722 r. uznano za niezbędną wymianę wydziału kijowskiego, który od śmierci metropolity pozostawał nieczynny. Józefa Krwawego, zmarłego 1 lipca 1718 r. Przedstawiono czterech kandydatów: 1) Warłaam Wanatowicz, archimandryta klasztoru Tichwin (pochodzący z Jarosławia, syn mieszczanina, przez 8 lat studiował w szkołach kijowskich, przed filozofią), 2) Leonid, archimandryta klasztoru Pietrowskiego, doradca synodalny (pierwotnie z Meszczowa, cerkiew syn), 3) Antoni, archimandryta klasztoru Chryzostoma (syn kupca z Łuku), 4) Veniamin, archimandryta Chutynswy (pochodzący z miasta Juriewiec Polski, od przodków popowiczów, a on sam był księdzem w miejsce ojca) * 8). Los bycia najwyższym hierarchą Kijowa padł na Warłaama Wanatowicza. Oczywiście znacznie ułatwił to fakt, że Varlaam był spowiednikiem
') Prawy Przegląd 1863. nr 1, s. 13. 76.
*) Chistowicz, Feofan Prokopowicz 708.
*) Opis dokumentów synodu św. Wskazówka. 767.
Eseje z historii diecezji kijowskiej w XII wieku.
ówczesny wpływowy wiceprzewodniczący św. Synodu, arcybiskup Teodozjusz z Nowogrodu. Tak czy inaczej, 14 maja 1722 roku Warłaam Wanatowicz został konsekrowany na arcybiskupa kijowskiego. Skromny i niepozorny z natury Varlaam był oczywiście zadowolony z tytułu arcybiskupa i nie myślał o tym, by stanąć wyżej od swojego potężnego patrona. Ale historia stolicy kijowskiej dała jej pasterzowi pełne prawo pragnąć rangi metropolity. Pięćdziesięciu siedmiu poprzedników Barlaama na Stolicy Kijowskiej – od św. Michała do Jozafata z Krokowskiego – nosiło rangę metropolity. Co więcej, departament kijowski miał nawet oficjalne zapewnienie rządu moskiewskiego o nienaruszalności jego praw. Kiedy metropolia kijowska w osobie Gedeopy Svyatopolka-Czetwertyńskiego przeszła spod jurysdykcji patriarchy Konstantynopola do jurysdykcji patriarchów. Moskwa, ówczesni władcy Jan i Piotr Aleksiejewicz oraz księżna Zofia Aleksiejewna w liście wysłanym do Małej Rusi we wrześniu 1685 r. uroczyście przyrzekli, że metropolia kijowska będzie „pod tym samym względem, co dotychczas, pod błogosławieństwem Najświętszego Ekumenicznego Patriarchy Konstantynopola, zarówno pod względem honoru metropolitalnego, jak i w zakresie korekty rangi duchowej i zasad kościelnych oraz w zachowaniu praw i wolności nabytych według starożytnego zwyczaju – za czasów Warłaama Wanatowicza – były wydarzeniem ostatnich dni wśród najwyższego duchowieństwa kijowskiego, zawsze zazdrosnego o przestrzeganie praw wolności małorosyjskiej.
Bez wątpienia nie był to odpowiedni czas za panowania potężnego pierwszego cesarza, aby pamiętać o tych prawach. Najlepsze czasy pod tym względem przypadły wnukowi Piotra I, Piotrowi P. Aleksiejewiczowi (1726–1730) – „W tym czasie” – zeznaje autor monografii o Warłamie Wanatowiczu B. M. Kryżanowskim (Proceedings of V. D. Av. 1861 nr 2, 281) – w Kijowie odżyło niezadowolenie z powodu zniszczenia tytułu w osobie Metropolita Wanatowicz. Zbiegły opat klasztoru Sorochinsky, Epifaniy Revutsky, uzyskał dla siebie stopień biskupa od metropolity jassyjskiego Jerzego, a później został biskupem schizmatyków Vetkovo”. Nie wiemy, jaka jest podstawa
') Archiwum Yugosap. Rosja, część 1, tom U, s. 99.