stopnie są nieporównywalnie młodsze od starszych oficerów w służbie, co jest sprzeczne z samą ich kolejnością, w której do dowództwa przydzielana jest każda znana liczba osób; i tak jak Kozacy nie różnią się od wszystkich innych zwykłych żołnierzy: karygodne jest powierzanie pięciusetnego numeru, mającego stopień pułkownika, komuś, kto ma stopień oficera sztabowego.” Proponując zatem, aby brygadziści, którzy dowodzili pułkami w kampaniach, otrzymali żetony oficerskie sztabu, a ci, którzy odtąd będą dowodzić w stopniu pułkownika, „aby byli uważani za przeciętnych juniorów przed podoficerami armii i ponad każdym kapitanem”, jednocześnie je wydając patenty na stopnie, Potiomkin złożył petycję w sprawie esaulów i centurionów: „w należytym szacunku dla służby, Wszechmiłosierny rozkaz we wszystkich przypadkach uznał ich i przyzwoicie przyjął do stopnia oficerskiego (chociaż nie będą mieli prawdziwych stopni oficerskich w armii), a w karach nałożonych na nich za winę postępuj zgodnie z przepisami dla oficerów”. majster Iłowajski ma zostać atamanem zamiast Sulina1).
Są to znane dane pozwalające zrozumieć transformację, która miała ogromne znaczenie w losach słynnej Armii Dońskiej. Broniewski w swojej historii tej Armii uzupełnia je jedynie następującą notatką: „Mówią, że powodem tej przemiany było po części następujące wydarzenie: książę Tauryd, przechadzając się pewnego dnia po obozie, zobaczył, że kornet husarski bezlitośnie karze biczami jakiegoś Kozaka, i dowiedziawszy się, że jest to majster, czyli dowódca pułku, postanowił przedstawić cesarzową, aby chociaż ich mierny status w czasie kampanii mógł można porównać z majorami armii2).”
Wierząc, że jakiekolwiek dodanie nowych materiałów do dziejów panowania Katarzyny, a także do charakterystyki takich postaci tego panowania jak Potiomkin, ma swoje znaczenie, zwracam do Towarzystwa Historycznego cztery dokumenty związane z wyżej wspomnianą transformacją w armii
*) Broniewski. Historia armii dońskiej, 1834, część 2, s. 126, ok. A.
P. A. LASHKAREV,
Donskoj. Dokumenty te obejmują: 1) list pochwalny do armii dońskiej od hrabiego Rumiancewa; 2) z godnego pochwały przeglądu tej Armii dokonanego przez księcia Wasilija Dołgorukowa, zawartego w liście do Potiomkina; 3) i z listu pochwalnego tej armii, wydanego przez hrabiego Panina, i wreszcie 4) z listu Potiomkina do jednego ze starszych armii dońskiej, którego Potiomkin nazywa Aleksiejem Iwanowiczem. Dokumenty te znalazłem w bibliotece Akademii Kijowskiej D. w zbiorze dekretów i innych dokumentów związanych z panowaniem Katarzyny II1). Dokumenty te są tam umieszczane w kopiach. Ale to, że kopia jest zgodna z oryginałami 6, a to, oprócz pisma, gwarantuje a) sam zbiór, sporządzony nie później niż do końca 17822 r.) i co najważniejsze, b) notatka sporządzona starym pismem na odwrocie egzemplarza: „Otrzymano 1 stycznia 1776 r. listem z grudnia 1775 r. datowanym na 20 dni pod L* 28e”.
I.
Świadectwo pochwały dla armii dońskiej wystawione przez hrabiego Rumiancewa.
Hrabia Piotr Rumiancew, Jej Cesarska Mość Moja Królewska Mość Generał Feldmarszałek, dowodzący armią i korpusem znajdującym się na uboczu Małej Rosji, Generalny Gubernator (Małej Rosji), Prezydent Kolegium Małorosyjskiego, Pułk Werasira Orderu Wojskowego pułkownik, Zakon Rosyjskich Świętych Cesarskich: Alostol Andriej, męczennik wojskowy i zwycięski Jerzy I klasy, Aleksander Newski i Holsztyńska Święta Anna, kawaler.
Przez Najwyższe pełnomocnictwo Jej Cesarskiej Mości ja, będąc dowódcą armii w ostatniej wojnie z Turkami, potwierdzam moje wielokrotne zeznania i niniejszym ogólnym zaświadczeniem o wszystkich starszych panach i Kozakach Armii Dońskiej, którzy w czasie wojny byli pod moim dowództwem, że ich wyczyny przeciwko wrogowi zostały znakomicie dokonane przez najchwalebniejszego
*) Oddział N. X 67.
*) Zbiór w obecnym kształcie trafił do biblioteki akademickiej, jak wynika z inskrypcji na jej łamach, 10 stycznia 1783 roku.
KILKA dokumentów, związanych z konwersją wojsk dońskich 1775 177