Proszę Waszą Eminencję, jeśli to możliwe, aby mój zakrystian został mi zwrócony na pamiątkę mojej duszy. Tym samym kłaniam się jeszcze raz i proszę o dwie prośby: o moją zakrystię i o przyrzeczenie wyjazdu z Syberii do klasztoru kijowsko-peczerskiego, proszę o łaskę podjęcia uchwały.
Na odwrocie: Wielkiemu Mistrzowi św. Teofanowi, arcybiskupowi Wielikonowogrodu i Wieliwołucka, mojemu łaskawemu ojcu i dobroczyńcy.
3 Klasztor Świętej Trójcy w Tiumeniu. 25 grudnia 1727
II.
Sprawa nadania departamentowi kijowskiemu dawnego tytułu metropolii.
W 1589 roku w Rosji ustanowiono patriarchat, a wraz z awansem arcykapłana moskiewskiego do rangi patriarchy podlegli mu biskupi w naturalny sposób musieli wspinać się po drabinie hierarchicznej. Na tym samym soborze moskiewskim, na którym legitymizowano patriarchat, ustalono, że pod władzą patriarchy powinno znajdować się czterech metropolitów i wówczas biskupi Nowogrodu, Kazania, Rostowa i Wruticy zostali uhonorowani stopniem metropolitalnym. W 1686 roku znajdujemy
') Mówimy o św. Innocentym z Irkucka, o którym najwyraźniej M. Fnlofey miał nieobecne i błędne wyobrażenie.
*) Oczywiście Antoni Stachowski, następca i... Filoteusz w syberyjskiej metropolii.
Eseje z historii diecezji kijowskiej w XVI wieku. 183
pod władzą patriarchy moskiewskiego jest już 12 metropolitów; oprócz czterech powyższych także: Kijów, Suzdal, Smoleńsk, Riazań, Astrachań, Twer, Psków i Syberyjski.
Za Piotra I patriarchat został zniesiony i zastąpiony przez św. Synod, któremu przewodniczył najpierw metropolita riazan Stefan Jaworski, a od końca 1722 r. arcybiskup nowogrodzki Teodozjusz Janowski. Jasne jest, że w tym przypadku należało dokonać odwrotnego ruchu w hierarchii, czyli redukcji biskupów na stopniach hierarchicznych. Gdy na czele kościoła św. Od czasu synodu biskup nosił jedynie tytuł arcybiskupa, niestosowne byłoby, aby inni, niezbyt wysoko postawieni biskupi, odznaczali się najwyższą rangą. „Jego Królewska Mość” – pisze Tatiszczew (w swojej historii rosyjskiej, część 1 M. 1768) o projektach Piotra dotyczących sztabu duchownego – „widząc, że chociaż ranga biskupów była podzielona na trzy stopnie, takie jak metropolita, arcybiskup i biskup, różnica ich polegała na niczym innym jak na przewodnictwie i ubiorze, ale na rządach i władzy każdego z nich miała równą władzę,… z tego powodu pozostawił rangę metropolity, jako niepotrzebną… i… i zamierzał utworzyć pięciu arcybiskupów, m.in. wielkoruskiego, białoruskiego, małoruskiego, bułgarskiego i syberyjskiego – pod ich nadzorem jest 38 biskupów” i tak dalej. Tatiszczew dodaje, że widział ten obraz z własnoręczną notatką władcy od arcybiskupa Prokopowicza. Oczywiście śmierć uniemożliwiła Piotrowi I realizację jego planów dotyczących hierarchicznego podziału Rosji na pięć archidiecezji, ale jeśli chodzi o zniesienie godności metropolitalnej, Piotrowi udało się coś w tym celu zrobić. Już w 1711 r., udzielając M. Stefanowi Jaworskiemu pozwolenia na wybór biskupa w Rostowie w miejsce zmarłego Demetriusza z Rostowa, władca pisał: tylko po to, aby być biskupem, a nie metropolitą 1). W ostatnich latach panowania Piotra I doszło do dwóch przypadków degradacji metropolitów ze swoich szeregów. I tak metropolita Sars i Stawu Ignacy Smola 1721 8 września mianowany biskupem Irkucka; Metropolita twersko-kaszyński Sylwester Chołmski w 1723 r. został przeniesiony do diecezji riazańskiej w randze biskupa 2). Oczywiście, dla biskupów zdegradowanych w ten sposób,
*) Sołowiew, Ist. Rossa. XVI, 353.
*) Wykazy biskupów Yu. Tołstoj w Petersburgu. 1872 3, 4.
„. A. TEGNOWSKI,