I kolejne nie mniej ważne pytanie pojawia się w umyśle historyka rosyjskiego prawa karnego, pytanie: czy bezstronne studium historyczne może potwierdzić ugruntowane w naszym kraju i w Europie przekonanie, że w naszej ojczyźnie zniesiono karę śmierci, przynajmniej za przestępstwa powszechne, za cesarzowej Elżbiety w latach 1743–1753. Sprawa niemała wagi z następujących powodów. Z jednej strony, dzięki autorytetowi Beccaria, który wskazał Europie, że Elżbieta zniosła karę śmierci, nazwisko Rosjan nawet w Europie ugruntowało reputację narodu, który od połowy ubiegłego wieku wyeliminował karę śmierci ze swojego prawa. Z drugiej strony ludzie, którzy podążają za ruchem historycznym
NIEKTÓRE CECHY Z HISTORII ŚMIERTELNIKA W RUSsie.
nauki w Rosji, niedawno stała się znana opinia waszego historyka z XVIII wieku. Książę Szczerbatow, który pisał przeciwko Bekwariemu i już wtedy wyrażał opinię, która wymarła w powierzchownych, aczkolwiek dominujących przekonaniach i daleka była od zgodności z powszechnie przyjętą, wedle której w naszym kraju zniesiono karę śmierci za przestępstwa powszechne w połowie ubiegłego wieku.
Oto pytania, które zamierzam między innymi rozstrzygnąć, przedstawiając ogólny i krótki rys historyczny kary śmierci w Rosji.
Jaka jest kara śmierci? Jest to kara polegająca na pozbawieniu życia osobie, która dopuściła się przestępstwa na różne sposoby.
Z tego punktu widzenia w historii świata i naszej Rosji doszukuję się dwóch rodzajów kary śmierci, jednocześnie dzieląc jej historię na dwa okresy. Okres kary śmierci, realizowany w drodze zemsty prywatnej, oraz okres drugi, okres kary śmierci, realizowany poprzez działalność władzy publicznej i państwowej. W pierwszym okresie kara śmierci ma formę morderstwa popełnionego przez przedstawiciela rodziny i klanu, w formie zemsty prywatnej. W drugim okresie kara śmierci przyjmuje charakter odebrania życia przestępcy, popełnionego przez przedstawiciela władzy krajowej, w formie zemsty publicznej. W pierwszym okresie kara śmierci jest sprawą półprywatną, półpubliczną, uregulowaną zwyczajowo. W drugim jest otoczony ścisłymi formalnościami, a najbardziej brutalne wybryki okresu zemsty przez cały okres zostają podniesione do rangi reguł uświęconych czasem i prawem.
Pierwszy okres w historii kary śmierci w Rosji rozpoczął się oczywiście przed upadkiem Warangian. Znajdujemy jego wyraz w rosyjskiej Prawdzie Jarosława Mądrego. Naturę tego okresu jasno ukazuje następujący dekret tej ustawy: „Jeśli mąż zabije męża, to musi się zemścić na bracie swego brata, albo na synu swego ojca, albo na synu swego ojca, albo na dziecku swego brata, albo na siostrze swego syna.* Można jednak pomyśleć, że Prawda Jarosława Mądrego przypada w czasie, kiedy najprawdopodobniej zwyczaj mordu w formie zemsty zaczął zanikać. Można więc myśleć. synowie Jarosława wydali już przykazanie, które zastąpiło morderstwo w formie zemsty okupem.
„Według Jarosława – powiada kronikarz – kopulował on z synem i odkładał zabijanie za głowę, lecz wykupił kunami*. Tym samym w XI w. położono kres niewidzialnej karze śmierci w postaci morderstwa z zemsty. Zastąpienia tego dokonali niektórzy pisarze europejscy (np. nieżyjący już Ducpessier), zaznajomieni z naszym prawem z drugiej ręki, nie dostarczają oni jednak do końca dowodów na to, że w Rosji kara śmierci została pierwotnie zniesiona w XI wiek.