Najwybitniejszym objawem tych dążeń w kierunku rozszerzenia „konsultacyi" Bejmikowych były konfederacye, które też za największe źródło i za najwalniejszą podstawę wzrostu parlamentarnego życia uważać należy. Jak się z publikacyi niniejszej łatwo przekonać można, na okres czasu nią objętej przypada na same województwo Ruskie ogółem dziewięć konfederacyi ; z tych sześć utworzono w czasie bezkrólewiów, a mianowicie w 1572 r. w^ Glinianach, potem w 1574 tudzież 1575 r. w Wiśni; w 1587 we Lwowie, wreszcie po podwójnej elekcyi dwie jeszcze konfederacye zawiązano, jedną w Rzeszowie 2 grudnia 1587 r. a wtóra ^we Lwowie 13 stycznia 1588 r. Wszystkie te konfederacye eą wojewódzkie a pierwsza, Gliniańska, ma jeszcze obszerniejsze znaczenie, obejmuje bowiem dwa' województwa ruskie i podolskie, a że dokonano ją przy bytności posłów wołyńskich i bełzkich, przeto znaczenie jej sięga daleko po za za granice wojewódzkie.
Prócz tych konfederacyi ogólnych na czas bezkrólewia zawartych przez województwo, pojawiają się w niedługim okresie lat, początkiem swym sieg-ającym rokoszu Zebrzydowskiego, trzy partykularne związki szlachty czyli konfederacye. Pit;rw8zy z tych związków w 1607 r. przeciwko Sienieńskiemu w Przerayśhł zawarty; dragi w 1610 zawiązany w Wiśni z powodu najazdu Siedmiogrodzian, trzeci w 1611 r. we Lwowie zawiązany z powodu swawoli żołnierstwa.
W każdym z tych związków ziemianie biorą na się władzę egzekucyjną celem poparcia bezpieczeństwa publicznego, wyręczając władze, jako nie mogące już sprostać zadaniu. Co do związków w czasie bezkrólewia zaznaczyć należy, że według pojęć ówczesnych źródło władzy,''^ którym był król^ ze śmiercią tegoż bić przestało — władza przechodziła w ręce ziemian, którzy zarówno administracyą jak i sądownictwo sprawują. Rząd tworzą oni wprawdzie z powołaniem się na konfederacyą generalną, ale swój własny w województwie, taksamo jak i własny sąd kapturowy; władza przechodzi „do kupy", ile województw tyle rządów w Rzpltej. Najwyższe posady obsadza sejmik konfederacki ; Hieronim Sieniawski wojewoda Rusi był nominatem szlachty. Sejmik, wprawdzie na czas bezkrólewia, staje się potęgą.
Było nieszczęściem, że na rozwój parlamentaryzmu w czasie bezkrólewiów silny wpływ wywierał dyssydentyzm, bardzo jeszcze podówczas w całej Koronie silny i liczny. Pod wpływem dyssydenckiego tego kierunku jaki zaraz w pierwszem bezkrólewiu się zaznaczył, sama podstawa konfederacyi została skrzywioną, gdyż "odwołując się jako do podstawy własnej egzystencyi do konfederacyi zawiązanej w 1438 r.', przeciwko husytyzmowi i do jej zasad, wprowadzono pod tą pokrywką zasadę wręcz ^"przeciwną de dissidentibus, co natychmiast na całym kierunku rządów musiało się "odbić. I tak np. widocznym jest ten nowy kierunek w hasłach wykluczenia elektów z habsburskiego domu, w coraz ściślej sformułowanej zasadzie, że posłowie są mandataryuszami interesów stanowych i to do tego stopnia, że jak mamy dowody, poruczano im cal-
XIII
kiem prywatne sprawy do obrony w sądzie sejmowym 1). Wprawdzie dążenie do rozciągnięcia sądów kapturowych na wszystki stany świadczy o dążeniach do jedności pod względem prawnym i wymiaru sprawiedliwości ale i tutaj towarzyszy tym dążeniom interes stanowy, dlaczego też miasto Lwów lubo zapraszane do wszystkich konfederacyi, uchyla się od dobrodziejstwa sądownictwa kapturowego i stanowczy protest zakłada przeciwko sądom kapturowym 2) W każdym razie prąd unifikacyjny jaki się zaznaczył w konfederacyach, mimo odi^ębności rządów w każdem województwie, udziela się całej Rzpltej w ten sposób, iż instytucye powołane do życia przez te województwa, z drobnemi zmianami, są jedne i te same w całej Rzpltej, a tym sposobem mimo różnic partykularnych Rzplta i podczas bezkrólewiów posiada stan silny, zdolny jedność państwową utrzymać, chociażby w imię interesów własnych, stanowych.