Drugim objawem wzrostu życia parlamentarnego jest usiłowanie szlachty do rozwinięcia samychże sejmików, do rozszerzenia ich kompetencyi. Dotychczasowe sejmiki były tylko elekcyjnymi, obierano kandydatów na sędziego, podsędka, 'pisarza itp. lub też posłów na sejm, tym ostatnim dawano instrukcyą, nad czem się naradzano. Z ustanowieniem trybunału koronnego przybył jeszcze sejmik deputacki, na którym obierano deputata na trybunał koronny. Ale te sejmiki nie były Już wystarczające dla szlachty. Okazuje się to z ruchu szlachty na rokach czy to ziemskich czy grodzkich. Już w XV w. zauważyć się daje na tych zebraniach sądowych pewien ruch ziemiaństwa w kierunku rozwoju życia parlamentarnego. Wypływa to z uchwał zapadłych na tych zebraniach odnośnie do procesu, do kompetencyi niektórych urzędników sądowych itp. Z końcem XVI w. odsyłano już na te roki, jako na ogólniejsze zebrania szlachty, wybór poborcy, lub zatwierdzenie pewnego poboru, a w taki sposób roki stawały się poniekąd zebraniami sejmikowemi, albo też zastępowały w legalny sposób sejmiki. W czasie najazdów nieprzyjacielskich kasztelan lub najstarszy dygni-
0 Ob. Nr. 14, 16, 21, 22, 29. *) Ob. Nr. 17, 18, 19, 30, 31.
tarz ziemski zwoływał szlachtę na roki ziomskie w celu naradzenia się nad środkami oddalenia niebezpieczeństwa 1). Tutaj urzędnicy pochodzący z wyborów składają przysięgę, tutaj zakładano protesta gremialne przeciwko nielegalności urzędowania sądowych urzędników 2) a w ciągu dalszym gromadzono się w koło, wybierano marszałka i wydawano uchwały, wprawdzie tylko objaśniające postanowienia na sejmiku już poprzednio zapadłe, nie mniej jednak ważne i obowiązujące 3). Sądy i władze odsyłają na sejmiki do rozstrzygnięcia sporue kwestye, jak np. co do kompetencyi jurysdykcyi pewnych urzędników sądowych 4). Nawet w obec niebezpieczeństwa wewnętrznego zapadają na rokach uchwały doniosłe w skutkach, które starszyzna ziemska uniwersałem do wiadomości ziemiau podawała, czego przykład widzimy w uniwersale z 7 marca 1607 5), lub też protesta niemniej ważne w skutkach przeciwko powziętym już na generale uchwałom podatkowym 6), lub wprost postanowienie terminów poboru na całą ziemię jedną np. sanocką, niemniej jak i obiór poborców, z tej racyi, że nie miano innej sposobności do uchwały i obioru jak tylko na kwerelach 7), gdyż w uniwersale poborowym terminu nie oznaczono.
Z rozmaitych tedy powodów roczki tak ziemskie jak i grodzkie w legalny lub nielegalny sposób zastępują niejako sejmiki ; szlachta tutaj zgromadzona daje wyraz swej woli przez dokonanie wyboru lub powzięcie uchwały obowiązującej powiat lub nawet cale województwo. Prawda że były to uchwały dopełniające już poprzednio na sejmiku lub sejmie zapadłe postanowienia, o czem już wyżej wspomniano, lub też uchwały obronę na oku mające. Zdarzało się jednak, że na takich roczkach zakładano gremialne protestacye przeciwko uchwałom sejmowym, jak to np. przeciwko uchwale o okazowaniu Sanoczanie wystąpili 8) Wtedyto starszyzna ziemska ostro wystąpiła przeciwko takiemu nadużyciu roczków przez braci ziemian, gdyż roczki nie są sejmiki, i byłoby pessimum exemplum, gdyby roczki powiatowe sejm poprawować miały 9). Wniosek tej starszyzny, sformułowany w tern, że wszelkie sejmikowe akcye i postanowienia na rokach są nielegalne i nieważne, był zupełnie prawidłowym, niemniej jednak i ta nagana świadczyła o usiłowaniach ziemiaństwa do rozwinięcia życia sejmikowego poza ramy wskazane przez sejm lub króla.
Objawy dążeń rozszerzenia życia parlamentarnego widzimy także i na zebraniach zbrojnych szlachty. "Wojewoda, kasztelan lub w ogóle najstarszy dygnitarz ziemski, w razie niebezpieczeństwa mieli władzę zwołania ziemian pod broń, te zaś zbrojne zebrania uważają się za kompetentne do stanowienia uchwał ściśle dotyczących obrony, jak np. pozostania dalej pod bronią, porządku obozowego itp. Uchwały w tym kierunku, z końca 1575 r. w obozie pod Lwowem zapadłe, mamy w naszym zbiorze 10).