Uchwały przeto konfederackie, owe manifesty, remanifesta malują wiernie przykre położenie województw, ale zarazem i niedołęstwo w poparciu Stanisława. Oba stronnictwa, na które się dzieli województwo, popierają elekta Stanisława, stoją przy nim, manifestami i landami zajawiają swą wierność elektowi, lecz czyny ziemian nie odpowiadają słowom zawartym w protestach i manifestach. Te ostatnie świadczą wymownie, że ziemianie zamiast wystąpić przeciwko nieprzyjacielowi, stali w swych obozach, nieznacznie się cofając lub ustępując przed następującym na nich nieprzyjacielem, kompromitowały się walką domową, w czasie, kiedy należało wystąpić w pole i bronić elekta, kościoły i ojczyznę. Uchwały takie jak pod Szczutkowem, Mościskami, Kobylnicą z 23 sierpnia 1734 ujemnie charakteryzują ziemiaństwo i nieszczęsną konfederacyę w województwie kresowem. Rzpta jest oszukiwaną, wołają konfederaci, przez osoby w wojsku służące, którzy przez tę służbę unikają pospolitego ruszenia — przeto uchwalamy tem laudum, aby osoby do wojska należące a lat kilkanaście żołd biorący, oficerowie z szarżami, tempore pacis przez lat kilkanaście praemiati, teraz, gdy konieczność wymaga a Mars polonus ad defensionem ojczyzny urget, na miejsca swe do chorągwi jechali... Uchwalono rygor surowy po tysiąc grzywien za każdego niedostarczonego pachołka na poskromienie zbójców węgierskich.... Cóż wobec takiej uchwały znaczą manifesty, remanifesty, źe ci lub owi nie szukają dobra ojczyzny, ale „bonum privatum... że szukają tylko korzyści dla siebie i swych rodzin, a tu wojska saskie i moskiewskie profanują kościoły, rabują domy i dwory braci, gwałcą je kałmuckie, moskiewskie i saskie ręce... a tu po śmierci naszego marszałka walka o laskę marszałkowską.... obawa o upadek publicznej obrony... Ambitny człowiek (Uliński) zamiast bić się za ojczyznę, sprowadza sobie kompanię na przeszkodę i zepsowanie obrad naszych i na otrzymanie marszałkostwa.. i chce dogodzić umysłowi swemu nie dobru publicznemu.... Ciężkimi egzekucyami przebiera sumy, aby w mętnej wodzie łowić ryby, szlachtę mniej zamożną żywi i przekupuje... Procesami niezliczonymi nakryty, nie szuka pokoju tylko krzywdy wszystkich, nachodzi namioty zacnych ludzi, szuka zwady, napada ludzi, poi swoich, zbroi się, spiski czyni... paszkwile na ludzi układa... jednych poi, traktuje, innych straszy a tu idzie o całość ojczyzny.... a tu jeszcze się pospolite ruszenie nie biło ani bić się zamyśla...."
Lauda stwierdzają też zgubny wpływ saski i moskiewski na sprawy ziemskie, na instytucye ziemian. Sas korzysta z rozwielmożnienia się sąsiadów w Polsce, którą trzyma przez Moskwę w szachu, aby rozciągnąć w pierwszej swój wpływ. Ujemne strony takiej polityki, dają się dostrzec w wewnętrznych stosunkach. Wprowadzenie saskiej administracyi w zarząd wielkich królewszczyzn kresowych, spowodowało nie ulepszenie gospodarki w tychże, ale jak widzimy z laudów bunty chłopów, emigracye tychże, do tego stopnia dochodzące, że kilka kroć sto tysięcy ludzi opuściło n. p. bogatą do tej pory Samborszczyznę. Migracye zubożałego ludu do Węgier i do Wołoszczyzny spowodowały też nieład, zaburzenia, rabusiostwo w obszernych ziemiach [podgórskich i pociągnęły za sobą też i zubożenie szlachty. Ta od wieków miała tutaj obszerne dzierżawy, wsie i lasy, klucze całe w swych rękach. Teraz Sasi zabierają na skarb 6 wioski i wójtostwa, dzierżone przez szlachtę za osobnymi przywilejami, paletują privata authoritate, wybierają hiberny wbrew konstytucyom. Zagrożona w ekonomiach szlachta materyalnie podupada, podżupnik skarbowy Sas, jak i jego sascy koledzy ubożą lud, niszczą
XX Przedmowa
Podgórze. Szlachta formułuje swe żale w piśmie, które drukiem rozpowszechnia na sejmie: Tuitio iegum regni Poloniae. Za przykładem Sasów idą i Moskale i to nie tylko w królewszczyznach ale w całych ziemiach kresowych, o gwałtach ich na ziemiach spełnianych, o bezczeszczeniu i profanowaniu kościołów mamy tutaj poważne świadectwa laudowe, o najazdach Tyśmienicy, Horodenki, Czernelicy, Śniatyna (p. 226), o zabiciu cześnika podolskiego Papary 1739 r. i t. p.
III.
Uchwały ziemiańskie. Trzy księgi ziemiańskie. Charakterystyka uchwał. Prospekt przyszłego wydawnictwa Laudów,