Walną część tego tomu zajmują uchwały ziemiańskie, mianowicie ziemian przemyskich i lwowskich. Jest ich, jak mówiliśmy, 74 t. j. 3-5 całego zrębu aktów, a więc o 16 więcej aniżeli samych laudów sejmikowych. Zaczerpnięto te uchwały z ksiąg ziemiańskich, w które wpisywano wyroki i zarządzenia sądów boni ordinis, czyli sądów komisarskich w sprawach poborów czopowego i szelężnego, tudzież uchwały na tychże sądach zapadłe w sprawach poczty, dróg, miar i t. p.
Ksiąg tych ziemiańskich mamy wszystkiego trzy: dwie przemyskie i jedna lwowska — stosunkowo do ksiąg innego rodzaju, w archiwach ziemskich jakoteż i grodzkich się znajdujących bardzo mało, tak dalece, że są one rzadkością w tychże archiwach. Należy przypatrzeć się im bliżej. Pozornie mają wygląd aktów ziemskich, toż przechowały je rządy rozbiorowe, jak n. p. austryacki, dołączając je do aktów ziemskich, gdyż w archiwum ziemskiem były przechowane. Komisye wyszłe z łona sejmiku ziemskiego, z powodu braku czasu do załatwiania licznych spraw skarbowych podatkowych, załatwiały je na swych odrębnych posiedzeniach. Osobna ta komisya, z łona sejmiku wybrana, załatwiała te sprawy najprzód pod nazwą sądów skarbowych, później jako sądów boni ordinis zwanych, a wyrokujących stale w sprawach skarbowych ziemi zarówno jak w sprawach porządku ziemi, jak wyżej wspomniano, ziemskiej miary, wagi, drogi, mostu i t, d. Po luźnych wyrokach w sprawach poboru czopowego i szelężnego, znajdujemy zapiski uchwał ziemskiego porządku dotyczące, a nawet uchwały, jakie zazwyczaj zapadały na sejmiku, jak n. p. ordynacye poczty.
Najstarszą księgą ziemiańską, której akta publikowano już w 22 tomie Aktów grodzkich i ziemskich jest: Protocollon Decretorum fiscalium terrae Premisliensis. Zawiera ona akta począwszy od 15 września 1696 do 23 stycznia 1731 r. włącznie, liczy 488 pagin i stanowi dzisiaj 385 tom aktów ziemskich przemyskich. Zaczerpnięto z tego tomu, w którym da się rozróżnić rąk kilkanaście o piśmie czytelnem następujące numery: Nr. 269, 270, 272, 274, 276, 280, 281 283, 286, 293. Na p. 271 rękopisu czytamy: iudicium satisfaciendo sancito in conventu generali varsaviensi confirmationis Tractatus, tum insistendo laudo conventus Yisnensis proxime praeteriti, iudicia fiscalia ad prasens sese celebrantia finienda censet, prout et imponit eisdem finem. Defektów nie ma, z treści księgi jednak wypływa, że w latach 1698, 1701, 1706, 1709, 1712 i 1713 nie odbywały się posiedzenia sądów skarbowych w przemyskiej ziemi. Na p. 273 są już protokoły boni ordinis, począwszy od 16 października 1722, limitacye tych posiedzeń, reasumpcye iudiciorum commissorialium boni ordinis vigore iimitationum, deklaracye dla miast, dekrety w sprawach poborowych województwa, ordynacye poczty, deklaracye co do miar, płace za funkcye ziemskie, i tak aż do 23 stycznia 1731 r. wszystko: in reassumptione iudiciorum commissorialium vigore laudi yisnensis, praesentibus castellano, iudice terr. dapifero it. d. aż do ostatniej zapiski p. 487 z takiem zakończeniem: iudicium terrae premisliensis cum digni-
Przedmowa XXI
tario et incolis atque commissariis terrae, expeditis calculationibus cum civitatensibus et oppidis, insistendo laudo visnensi, iudicia sua praesentibus ad ulteriorem dispositionem eorundem comitiorum finivit ac determinavit actus praesentis vigore.
Podobnie jak ziemia przemyska, posiadała i ziemia lwowska swoje księgi dispositionum Dochowała się jedna taka księga z lat 1752—1763 z dzisiejszą sygnaturą Ter. Leop. 276, i zawiera po jednej uchwale ziemiańskiej z tych lat w następującym porządku: rok 1752 z 13 marca we Lwowie pod nr. 124 niniejszego tomu Aktów grodzkich i ziemskich. Rok 1753 z 2 kwietnia we Lwowie pod nr. 126. R. 1754 z 25 marca pod nr. 129. R. 1755 z 10 marca pod nr. 135. R. 1756 z 29 marca pod nr. 137. R. 1757 z 21 marca pod nr. 142. Rr. 1758 z 6 marca pod nr. 144. R. 1759 z 26 marca pod nr. 150. R. 1760 z 17 marca pod nr. 154. R. 1760 z 27 marca pod nr. 169. R. 1762 z 22 marca pod nr. 166. R. 1763 z 14 marca pod nr. 171 tomu niniejszego.