Jeżeli rzucimy okiem na treść tych setek aktów, objaśniających życie sejmikowe w Wiszni, głównym sejmiku całego obszernego województwa (prócz wiszeńskiego sejmiku odbywały się równocześnie prawie sejmiki w Haliczu i Chełmie), musimy już na podstawie liczby aktów zaznaczyć wzrost życia sejmikowego począwszy od pierwszego okresu. Większy od pierwszego zaznacza się wzrost sejmików w drugim okresie, niepomierne rozwielmożnienie spotykamy w trzecim, a duży spadek życia sejmikowego w tym ostatnim czwartym okresie. I tak na pierwszy okres przypada 231 aktów, wśród tego 46 laudów z 37 instrukcyami dla posłów, czyli 83 numery, stanowiące prawie trzecią część wszystkich aktów tomu, podczas gdy w okiesie drugim mamy 130 laudów, które wraz z 29 instrukcyami poselskiemi stanowią 159 numerów czyli połowę wszystkich tego tomu, których jest 230. W okresie trzecim na 296 numerów liczymy 122 laudów i 36 instrukcyi, razem 158 numerów; uznając, że wszystkie inne numery są wprost korespondencyami sejmiku lub aktami najściślej złączonymi z iaudami, przyjdziemy do wniosku o nadzwyczajnym rozwoju sejmikowych laudów, gdyż tylko kilkanaście numerów pochodzi od komisyi wyszłych z łona sejmików, zwanych komisyami skarbowemi czyli boni ordinis, wszystkie inne są właściwie Iaudami sejmikowymi. Tych zaś mamy w niniejszym tomie końcowym wiszeńskich znikomą ilość, gdyż główny zrąb aktów stanowią nie lauda, lecz uchwały komisyi boni ordinis. Na 261 numerów tego tomu, 74 numery, są uchwałami komisyi boni ordinis, czyli że zwyż trzecią część bo 3-5 aktów obejmują nie lauda, lecz uchwały owych komisyi boni ordinis. Są to uchwały skarbowej komisyi, z łona sejmikowego wyszłej w sprawie poborów ziemskich : czopowego i szelężnego. Gdy na ten okres przypadają cztery konfederacye, na nie przypada 30 aktów, gdy nadto 1764 r. rozdzielono sejmik wiszeński na trzy sejmiki: lwowski, przemyski i sanocki, przeto właściwych aktów wiszeńskich mamy skąpą liczbę i dopiero z Iaudami ziemi lwowskiej, przemyskiej i sanockiej przedstawia się liczba laudów pokaźniej, — a z liczby ich ogólnej można mieć dokładniejsze wyobrażenie o zupełnem rozpadnięciu się i upadku sejmików wiszeńskich. Już z samej liczby uchwał ziemskich, ziemi wowskiej, źydaczowskiej, sanockiej i przemyskiej wypływa rozpadniecie się generału wiszeń-
XVI Przedmowa skiego tak dawniej potężnego na drobne części, z treści zaś uchwał, upadek całkowity udzielności sejmikowej i zajęcia raczej stanowiska organu samorządu ziemskiego, nie zaś organu przewodników Rzptej i władz jej kierowników.
Lauda w tym tomie zawarte, jak wogóie materyał iaudów, iliustrują przedewszystkiem ustrój sejmikowy w województwie ruskiem w okresie upadku życia sejmikowego i zarazem powolnej przemiany instytucyi pierwotnie tak doniosłego w państwie znaczenia, na organ samorządu ziemskiego, w małej tylko części przypominającego dawne udzielne sejmiki. Organ ten wykonywa ostatecznie sejmowe postanowienia, stanowiąc niejako organ wykonawczy sejmu.
Przemiana ta jest stopniową i powolnie wchodzi w życie. Odpada najpierw stanowienie o wojnie i poborach, co było szlachcie zastrzeżone jeszcze Nieszawskim statutem. Na wojnę dawano pobory przez co zgadzano się na wojenne zamiary; wysokość atoli poborów zawisłą była od sejmików; od sejmu niemego począwszy pobory te były obowiązkowe, a wysokość ich była stałą i nieznacznemu tylko podlegała wahaniu. Sejm stanął za Stanisława Augusta ponad sejmikami, wyzwolił się od ich władzy i skierowywał uwagę na organa, zwane komisyami boni ordinis; stawały się one pod zarządem sejmu tegoż pomocnikami w rządzie prowincyi państwowych, województw, ziemstw. Jak dawniej sejmiki tak obecnie komisye boni ordinis obierają urzędników swoich, zajmują się atoli już nie sprawami państwa, ale sprawami ziemi, stają się organami samorządu ziemskiego.
Przegląd treści aktów owych sejmików a zwłaszcza owych komisyj; sam wgląd w indeks rzeczowy łatwo pouczy o spadnięciu sejmików do ciał obradujących w sprawach samorządu ziemskiego. Inna rzecz, że gdy ciała te obradowały nad wytępieniem zbójców domowych napastnicy zagraniczni dokonali rozbioru ojczyzny.
II.