3) Shpilevsky i Nevostruev – te prace. Wskazaliśmy tylko te osady na ziemi bułgarskiej, które według posiadanych przez nas źródeł pisanych są wskazane jako bułgarskie, ale dane archeologiczne, jak już powiedziałem, wskazują na znacznie więcej takich osad. Zainteresowanych odsyłamy do twórczości Tg. Niewostrujewa i Szpilewskal.
*) Ławrentiew. lZtop., wyd. 1872 s. 430.
5) Kronika Zmartwychwstania pod 1220 r. (P.S.R.L. t. UI, etr. 1271).
8) Peretatkowicza. Region Wołgi. M. 18177, s. 2. 38.
zm w m%x 1). Pomiędzy Wołgą i Oką, ale rejonami Sur%, Mokszy z dopływem Pnoya oraz wzdłuż górnego biegu Donu i jego górnych dopływów żyło silne plemię Mordowian, podzielone na dwa plemiona - Mokszę i Erza. Największą część „tej” przestrzeni wzdłuż rzeki zajmowała Moksza. Mokshv i prawdopodobnie ona wzdłuż biegu rzeki. Oka i Wołga. Moksza w X wieku znana była wśród pisarzy wschodnich pod nazwą Burtas, pod którą można było jednak rozumieć całe plemię Mordowian 2). Do chwili obecnej na terenie zajmowanym przez Moklię nazwa Burtas zachowała się w jednej rzece oraz wielu rozlewiskach i traktach błotnych. Ale Erzę również została wyrzucona na wschód. Mordowianie nie należeli już do Greków, ale do plemienia fińskiego”). Początkowo Mordowowie znajdowali się pod panowaniem kaganatu Khozarsokato, a jego zależność wyrażała się w dostarczaniu oddziałów pomocy do Kagana 5). 06% plemienia oraz Moksza i Erza rządzili książętami. W ostatnich dniach był „jeden książę i było jedno wielkie miasto°). Na początku XIII wieku znajdujemy książąt Pureishę i Purgas.” Poza tym w każdej wiosce mieli. po jednym lub dwóch starszych, którzy mieli „władzę sądowniczą 8). Mordowowie mieszkali w domach Lerewianów, mieli schronienia i jako silne plemię sami walczyli ze swoimi południowymi sąsiadami, nomadami 9).
+) Barsow. „Eseje o rosyjskiej geografii historycznej”. Warszawa. 1885 s. 55-57. Książęta istnieli także w znacznie późniejszych czasach. Patrz „Rozprzestrzenianie się wiary chrześcijańskiej w prowincji Perm” w K. M. N. Pr. *. 93, oddz. P., s. 227. O Wotiakach zob. Georgi: „Opisz wszystkie ludy żyjące w Imperium Rosyjskim”, część [, także o Czeremisach. O Permach, jako o plemieniu ugrockim, zobacz prace Europeusa, Sjögrena i innych. O ziemiach Permu zob. „Żywoty św. Stefana z Permu” (Pamlniki starożytnej literatury rosyjskiej, t. 1\). O książętach Ugry zob. Lerberg, „Isslfdovanya, służąca wyjaśnieniu innych historii Rosji”, Sybirsk. 1819 s. 8, 14 i 15.
2) Raport Al-Masudi, Al-Balkhi i Ibn-Dast o Burtazach (Khvolzon, „Izvfst1ya Ibn-Dast” s. 19, 11 i 73). Swoją opinię opieramy na wiedzy Ibn-Dasta, że Burtazy żyli pomiędzy ziemią chazarską a bułgarską, podlegali Chazarom i wystawiali dla niej oddziały pomocnicze, co nie mogłoby mieć miejsca ze względu na położenie geograficzne, gdyby chodziło wyłącznie o mokszę.
3) Savelyev „Mukhamedan numizmatyka, s. 2ХУ i СХХ. R'OVzvop. Guez rep!ez di Salsaze, s. 84.
*) Plemię Mordwinów zamieszkiwało najpierw na zachodzie, w sąsiedztwie Łotwy, o czym świadczą liczne słowa litewskie w ich języku. (Europeus „O ludu ugryckim.” s. 14). Dane kraniologiczne potwierdzają opinię Europeusa. Zobacz \UshEer. „Otaaalzsve Ub]Keg un ZrgasVep.” 33. 31-34.
5) Izvfstya Ibn-Dast (Chwołzon, s. 19).
8) Savelyev „Mukhamedan Numizmatyka”, s. SKHPH.
7) Ławrentiew. IZtop. pod 1228 i 1229, lat.
8) Izve$ ste Ibn-Dast, w: Khvolzon, s. 25. 20.
9) Puayesh oraz z Al Balkhi (Khvolzon, s. 73), a także Lavrentiev: ltop. pod 1228
To fińskie plemię odegrało ważną rolę w historii królestwa bułgarskiego, zajmując tereny leżące pomiędzy tym ostatnim a ziemiami rosyjskimi.