"Po prawej stronie przylegał do niego budynek 060b0e, być może coś w rodz „madrasa” - szkoła wyższa 1). Nie była to jednak jedyna świątynia muzułmańska w mieście. Przez długi czas ®) zachował się duży minaret, którego kształt przypominał minaretami małych meczetów arabsko-mezopotamskich i syryjskich. Minaret przylegał do czworoboku z czterema balini w narożnikach, w w którym być może mieściło się duchowieństwo; wewnątrz tego czworokąta prawdopodobnie znajdował się budynek meczetu katedralnego („jum'a' jam'i”). Na wschodzie i z boku meczetu znajdowały się dwie „turby” - kaplice nagrobne 3). Wreszcie znajdował się trzeci podobny meczet z małym minaretem, na którego karle znajdował się cmentarz itp., na którym spoczywało kilku czcigodnych Bułgarów. Trudno powiedzieć, który z tych trzech meczetów wymieniany jest przez pisarzy Arabekle Al-Balkhi i Mukadisei (oba z X w.) jako główny5). Swoje łaźnie ma także miasto Bułgarska Elavileya na Wobtokz, które arabski geograf Abulfeda zalicza do plemienia). Budynek wzniesiono z kamienia, ale wewnątrz zastosowano cegłę; jednak cała budowla została wzniesiona z dużych cegieł, których kształt bardziej przypomina cegły batdadecle wywiezione z Babilonu. Hol i pomieszczenia węglowe otynkowano i ozdobiono gzymsem w stylu arabskim 7). W dużym mieście zachowały się fundamenty kamiennych budynków, częściowo widoczne, częściowo ukryte pod kopcami ziemi aluwialnej, pomiędzy dużym meczetem a małym minaretem, pokazując, że było to centrum miasta, gęsto zabudowane i mocno zasolone. Sądząc po tych znalezionych w fazvalinach
[fragment nieczytelny w skanie pierwodruku]
*) Minaret stał aż do 1841 r., kiedy to się zawalił (Shpilevsy: „Starożytny niż miasto” eos, s. 204).
[fragment nieczytelny w skanie pierwodruku]
5) Za Al-Balkhi i Mukadessi zacytuj Khvolzona „Izvfst1ya Ibnt = Dasta”, s. 82 i 84.
8) Z historii Abulfedy w Chwolzonie (Pu4esh, s. 88).
[fragment nieczytelny w skanie pierwodruku]
Bułgarskie oraz duże i małe fajki wodne wykonane z czerwono-żółtej gliny ceramicznej, można by pomyśleć, że miasto miało baseny i fontanny 7). Za wałem miejskim, wzdłuż gór i poniżej, znajdowały się obiekty tortowe 2). 6 wiorst dalej znajdowało się molo Torod Bulgar na Wołgwie. Tutaj podczas wykopalisk zdmuchnięte zostają pozostałości starożytnych budowli 3). W miastach tych w całym regionie mieszkali dawni cudzoziemcy, którzy przybywali do Bułgarii w celach handlowych. Były tam ruiny kościoła, który znajdował się w przedsionku urodzeniowym, przy którym znajdował się cmentarz, przede wszystkim ormiański, sądząc po nagrobkach z ormiańskimi, jak się sądzi, napisami 5), choć nie ma wątpliwości, jak. Zobaczymy też, że u Bułgarów mieszkali najróżniejsi cudzoziemcy, wśród których powinni być prawosławni. Bułgar, nazwany od tego imienia w Voetokzu, na Rusi nazywał się Bryachimow z epitagiem „chwalebny” 6). Bezpośrednio na wschód od stolicy leżało, około 70 mil od niej, drugie miasto władcy, założone na Rusi pod nazwą Wielkiego Miasta), miasto Bular. Stał nad brzegiem rzeki Mały Czeremian i był ufortyfikowany. Od południa otoczone były trzema wysokimi wałami i trzema głębokimi przekopami. Sądząc po kamiennych ruinach, pomiędzy zewnętrznym a drugim wałem znajdowało się Miasto w budowie, a centralny wał, na którym znajdował się ukraiński jeniec, otaczał Kreml miejski. Wśród ruin Kremla w przeszłości znajdował się kamienny filar wykonany z obrzynanej cegły i dzikiego kamienia o obwodzie 24 arszyn 8). W X wieku historia trzech kolejnych królestw w Bułgarii dotyczy ważnego miasta Suvar lub Sivar. Pisarze mówią Arabkowi, że leżał w pobliżu miasta Bułgar nad Wołgwem; jego domy były drewniane i w nim, podobnie jak w stolicach, stał meczet).
+) Shpilevsvy: „Starożytne miasta”, s. 220 i 285.
2) Berezin „Bułgar nad Wołgiem”, s. 81.
3) Pu4esh, s. 23. 80. Trakt, na którym to molo nazywało się obecnie Aga-Baza, r. |
*) Szkodnik, strona 81.
5) Shpilevsy: „Starożytne miasta”, s. 225-229. W ruinach Bułgarii odnaleziono nagrobki z inskrypcjami ormiańskimi (Berezin, P4esh, por. 135-717).
8) Lawrent. Wyd. porucznik 1872, s. 334.
1) Nevostruev: „O osadnictwie innych królestw Wołgi-Bułgarii i Kazania” w „Procesach Kongresu Archeologicznego w Moskwie”, t. 2, s. 543; Szpilewskiego „Przerażające miasta”, s. 138; Ławrentiew. l$t., s. 369-370 i 422.
8) Nevostruev, Sh14et. Ile jest teraz warte to miasto dla przedmieścia Bilyarska.
9) Relacja Al-Balkhiego i Mukadessiego w Khvolzon („Relacja Ibn-Dasta, s. 82 i 84,