REJESTRUJE
CAŁKOWITY
[fragment nieczytelny w skanie pierwodruku]
Z KRÓLEM POLSKIM
YANON KAZIMIRON
ZAKOŃCZONY
[fragment nieczytelny w skanie pierwodruku]
OPUBLIKOWANE OD ORYGINAŁU
[fragment nieczytelny w skanie pierwodruku]
Zdaniem samego sądu, kki plokolne n l il with n e y sho l t>\ według Bzheyu ne^tyzhonogo
IYML KL?NM€RL
[fragment nieczytelny w skanie pierwodruku]
Bogdan Hyavdnitsky hetman y O I S K 4 bgo K r. Lil. Zaparcie, wow r © i od r a
[fragment nieczytelny w skanie pierwodruku]
Roke d x m o Mtsa (październikTa dno.
PRZEDMOWA.
Wracając latem 1842 roku z pięcioletniej podróży po obcych ziemiach słowiańskich, zatrzymałem się na miesiąc w Warszawie, zarówno w celu zapoznania się z polskimi pisarzami, jak i w celu zapoznania się z tamtejszym Archiwum. Pracując głównie w Archiwum Głównego Miasta, otrzymałem zaproszenie do odwiedzenia rosyjskiego generała, miłośnika historii i starożytności Rosji i Słowian. Był to wówczas Tajny Radny i Senator Wydziałów Warszawskich, Andriej Jakowlew Storożenko, jak się okazało, mój bezpośredni rodak z pochodzenia i własności, Mały Rosjanin gubernatora Połtawy, bliski sąsiad i znany mi już z imienia jako pisarz o różnego rodzaju małoruskich zabytkach i tym podobnych. Zostałem przyjęty w jego domu niezwykle serdecznie i od razu otrzymałem zaproszenie, abym mógł bez wahania odwiedzać go, kiedy tylko zechcę. Podczas jednej z tych wizyt, opowiadając o naszej ojczyźnie, dowiedziałem się od niego, że ma obecnie do dyspozycji oryginalny „Rejestr armii zaporoskiej”, sporządzony za jego hetmana Wogdana Chmielnickiego, po słynnym zwycięstwie, jakie odniósł pod Zborowem (w dzisiejszej Galicji) w sierpniu 1649 r., na mocy porozumienia z królem polskim Janem Kazimierzem, według którego hetman miał mieć w składzie 40 tys. Kozaków w rejestrze, nie mówiąc już o prawach łowieckich i innych prawach i korzyściach uznawanych przez króla narodu południowo-rosyjskiego. Na potwierdzenie swoich słów Andriej Jakowlew natychmiast pokazał mi sam Rejestr. To gruby liść, którego korzeń znajduje się w dłoni,
PRZEDMOWA.
tkane z czerwonawej skóry ze skórzanymi zapięciami u góry iu dołu, na zwykłym papierze tamtych czasów, w sumie 190 arkuszy, w tym biały na początku 4 arkusza, na końcu 2 arkusza, a po różnych pułkach kilka białych półprześcieradeł, a nawet prześcieradeł (po pułku Czerkaskim 4, z czego 1 nie jest skrzyżowany; Kanevsky 6%, pierwsze dwa są skrzyżowane; Velotserkovsky 8 столбца, два перекрещенных; Уманьского 6 столбцев; Браславского неполный столбец; столбца, Киевского полулист; Переяславского В столбца без малого to же после Кропивенского; Миргородского почти два столбца; Полтавского почти list; Прилуцкого два столбца; столбца, и Черниговского, как сказано уже, два lista. Счет листов сверху двойной: слева в углу Церковный, и po prawej, na końcu arabski. W tym liczeniu wszystko idzie poprawnie do 209 włącznie (początek pułku Eievsky), ale od następnej połowy arkusza nagle 300 i tak dalej, aż do samego końca, brakuje 449, więc brakuje 91 półarkuszów, brakuje 77 i 154 są zaznaczone dwukrotnie, i zgodnie z tym będzie wszystkich 259. i pół strony, czyli 129 arkuszy, na których je umieszczono. Rejestry Eozackiego. Każda połowa arkusza jest podzielona na dwie kolumny. Pismo jest piękne, małe, ale wyraźne, co widać na 2. litografowanej fotografii ostatniej połowy arkusza i na 499. stronie z rewersem. Atrament większej części jest jasnoczerwony, pismo rzadko staje się nieco większe, lecz w niektórych miejscach występuje blady atrament, szczególnie na pierwszych 8 półkartkach, podobny do atramentu podpisu Bogdana Chmielnickiego na odwrocie 449., w języku polskim (na całej stronie) i rosyjskim (na górze 8 kolumny), zaś tusz całej reszty jest pod każdym względem podobny do atramentu polskiego Wigowskiego podpis, poniżej pod polskim podpisem hetmana (patrz samo zdjęcie). Zarówno charakter pisma podpisu sekretarza generalnego armii zaporoskiej Iwana Wigowskiego, jak i atrament wskazują, że wszystkie „Rejestry” pisane były jego ręką, co potwierdza
[fragment nieczytelny w skanie pierwodruku]
jego skrócony podpis w dwóch miejscach w „Rejestrach” (mianowicie pod pułkiem Wielotserkowskiego, s. 147: „I.V. Pisar, v.r.” i pod Umanskim, s. 167: „I. Wygow. P.”).